Nieuwsbrief #7 Stedelijk Water Learning Community

Water op de Kaart 
Nieuwsbrief #7

22 januari 2026

Welkom bij de zevende nieuwsbrief van het project Water op de Kaart, deze nieuwsbrief zal eens per 2 maanden verschijnen en is bedoeld om de burgerwetenschappers die deelnemen aan de learning community op de hoogte te houden van wat er speelt in het project. Deze nieuwsbrieven zullen verstuurd worden tot en met de resultaten van de metingen bekend zijn, daarna is nieuws over het project te verkrijgen via de algemene nieuwsbrief met updates over waterkwaliteit, meld je aan via: https://natuurenmilieu.nl/wateropdekaart/ 

Deze nieuwsbrief staat in het teken van de Workshop Gezond Water in de Stad: wat is daar voor nodig?. De nieuwsbrief is daarom verstuurd aan alle deelnemers van de workshop en alle burgerwetenschappers die het afgelopen jaar zelf gemeten hebben. In de bijlage vinden jullie alle slides van de pitches die gegeven zijn, hieronder volgt de samenvatting van de 4 rondes van het world-cafe waarin we verschillende vragen over waterkwaliteit in de stad hebben beantwoord met de deelnemers. 

Samenvatting workshop Gezond Water in de Stad: wat is daar voor nodig? 

Op woensdag 10 december hebben we binnen het kader van het project Water op de Kaart een workshop gehouden over gezond water in de stad en wat daar voor nodig is. De middag begon met een introductie op het onderwerp vanuit het NIOO-KNAW, waarin ook wat over de metingen van het project gedeeld werd. Vervolgens hebben we inspirerende pitches van verschillende organisaties te horen gekregen over de verschillende aspecten van water in de stad, riool overstorten, hemelwater en waterkwaliteit waar zij in hun werk mee bezig zijn. De pitches waren van de Natuur en Milieufederatie Utrecht, RioNED, Aquacura, Gemeente Amsterdam en Natuur & Milieu sloot de dag af met een vooruitblik. Alle presentatieslides zijn als pdf bijgevoegd.  

Samen met de deelnemers (burgerwetenschappers uit het project, werknemers van de organisaties die de pitches gaven en andere geïnteresseerden) hebben we in een world-cafe setting 4 vragen over gezond water in de stad verkend. Dat hield in dat de deelnemers in 4 groepen langs alle vragen gingen en met hun ideeën aanvulden op het voorgaande om een zo compleet mogelijk beeld te krijgen van de ideeën uit de groep.  

De precieze uitwerking van de ideeën voor alle 4 de vragen is in de bijlage te vinden. Hier volgt nu een samenvatting per vraag om de belangrijkste dingen samen te vatten:  

• Wat zijn de (grootste) waterkwaliteitsproblemen in de stad?  

Er werden hier een groot aantal oorzaken en gevolgen van slechte waterkwaliteit in de stad genoemd, zoals troebel water, met eenzijdige en saaie biodiversiteit, stankoverlast, ongedierte, stilstaand en niet verbonden water, invasieve soorten, afval, onnatuurlijke oevers, barrières voor vissen en ander waterleven en een te snelle afvoer omdat er weinig ruimte is voor berging en ongezond zwemwater door bijv. blauwalgen of andere stoffen in het water.  

Het aanpakken van de drukfactoren vergt een cultuuromslag waarbij mogelijk een veelheid aan kleine handelingen kan leiden tot een groot effect (sigarettenpeuken, vlooienbanden, eenden voeren, hondenpoep etc.). Riool overstorten en foutaansluitingen in hemelwatersystemen behoeven meer aandacht. Een gebrekkig stelsel van vergunningen, toezicht en handhaving is problematisch.  

Daarnaast is beleid, kennis en cultuur een probleem. Er is een focus op economische en functionele rol van water i.p.v. een gezond ecosysteem. Mensen zijn gewend geraakt aan slechte waterkwaliteit en weten niet (meer) hoe het beter en anders kan en er dan uit ziet. Problemen worden afgeschoven naar anderen en er heerst een sterke lobby door vervuilers. Bovenal is er een concurrentie om ruimte in NL, we willen wonen, boeren, mobiliteit, industrie en natuur.  

• Wat is er nodig voor gezond water in de stad?   

Om gezond water in de stad te krijgen, waarin dus allerlei leven is en een gezond ecosysteem floreert is een heel scala aan maatregelen mogelijk, waaronder sanering van vervuilingsbronnen zoals riool overstorten, straatvuil aanpakken, vismigratie mogelijk maken, natuurvriendelijke oevers, waterplanten stimuleren en aanplanten, inrichting en beheer van de watergangen optimaliseren voor planten en dieren, verzilting tegen gaan met hogere waterstanden, bestrijdingsmiddelen terugdringen en verbieden, handhaving, ouderhoud of helofytenfilters, reguleren van recreatieboten en gescheiden water afvoer in woonwijken.

Daarnaast is het zo dat de stad niet als los ecosysteem gezien kan worden. Daarom is het belangrijk om de stad met de regio te verbinden en voor goede waterkwaliteit in de stad en het platteland met landbouw, industrie en bedrijven. Doorstroming van soms vrij stilstaand stadswater kan namelijk helpen de waterkwaliteit te verbeteren.

Verder is er gedragsverandering nodig, wat educatie en bewustwording op alle fronten vergt. Dat nieuwe gedrag (denk aan afval scheiden, duurzame producten kiezen en minder wegwerpspullen) gemakkelijker gemaakt worden en gestimuleerd worden.  Soms kan dat met wetgeving, subsidies of regelingen zoals statiegeld. Het kan ook helpen om de vervuiling meer zichtbaar te maken en de bijzonderheid en schaarsheid van zoet water te benadrukken. 

In sommige gevallen is er meer data nodig, up-to-date en met meer invulling in de ruimtelijke en temporele schaal om tot gezond water in de stad te komen. Burgerwetenschap kan daar mogelijk bij helpen om de gaten tussen de reguliere en professionele monitoring in te vullen. 

Daarnaast is toegang tot de verantwoordelijke personen en instanties nodig, het helpt om persoonlijk contact te kunnen hebben en gehoor te vinden bij gemeentes, provincies, waterschappen om gezamenlijk de problemen aan te kunnen pakken. 

• Wie is er nodig voor gezond water in de stad?  

Overheden vormen de basis: rijk (met het bestaande Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat én het creatieve voorstel voor een nieuw ministerie voor natuur en leefomgeving), provincies, gemeenten, waterschappen, omgevingsdiensten, GGD’s en het RIVM. Zij stellen kaders, handhaven, monitoren en verbinden waterkwaliteit aan volksgezondheid.  

Daarnaast zijn diverse professionals en experts nodig: waterbeheerders, ecologen, milieukundigen, handhavers, artsen en gezondheidsprofessionals, apothekers en drogisterijen, technische uitvinders (publiek én privaat), stadsecologen en opleiders van praktische beroepen zoals tuiniers en glazenwassers. Zij brengen kennis, innovatie en praktijkverbindingen in.  

Ook bedrijven, industrie en landbouw spelen een grote rol, zowel vanwege uitstoot en emissies als vanwege de producten die zij op de markt brengen. Tuincentra, supermarkten en drogisterijen kunnen bijdragen door schadelijke middelen niet aan te bieden. Drinkwaterbedrijven bewaken waterkwaliteit, terwijl bouwsector, ontwikkelaars, stedenbouwkundigen en woningcorporaties – al nauwelijks genoemd – cruciaal zijn voor klimaat adaptieve inrichting, riolering en groene ruimte.  

Burgers en bezoekers, inclusief toeristen, beïnvloeden de staat van het watersysteem door gedrag en gebruik van de omgeving. Burgerwetenschappers fungeren bovendien als ambassadeurs die bewustwording creëren. Kinderen werden vaak genoemd als toekomstige generatie die moet worden bereikt via onderwijs, communicatie en plekken zoals kinderboerderijen.  

Maatschappelijke organisaties versterken bewustwording en mobiliseren mensen, terwijl ambassadeurs – van publieke figuren tot burgerwetenschappers zelf – de boodschap verder verspreiden. Media, communicatieprofessionals en de creatieve sector zorgen ervoor dat urgentie en handelingsperspectieven breed worden gedeeld, met een belangrijke rol voor zowel nationale platforms als lokale onderzoeksjournalistiek.  

Centraal stond het belang van een krachtig netwerk: geen enkele partij kan gezond stedelijk water alleen realiseren. Overheden hebben kennis en innovatie van experts en bedrijven nodig; burgers en maatschappelijke organisaties creëren draagvlak en gedragsverandering; media vergroten zichtbaarheid en urgentie; onderwijs leidt de mensen op die de oplossingen van morgen vormgeven. Gezond water ontstaat wanneer al deze schakels elkaar vinden, versterken en gezamenlijk werken aan het water van nu én van de toekomst. 

• Hoe zie je een toekomst van water in de stad?  

Aan deze tafel ging het veel over waar we graag naar toe zouden willen met water in de stad, dus wenselijke toekomstbeelden. Vroeg in het gesprek kwam naar voren dat waardering voor water een belangrijk onderwerp is voor deelnemers. Waardering voor water gaat over natuurwaarden, maar ook over recreatiewaarden en esthetiek. Een probleem met het waarderen van water is dat veel ervan onzichtbaar is voor mensen. Een deelnemer beschreef een wensbeeld dat de cyclus van vervuiling doorbroken moet worden om waardering voor water te promoten. Deze cyclus is heel beeldend, want vervuild water is troebel en alles aan vervuiling wat het water in gaat is daardoor onzichtbaar. Was het water schoon dan viel het meteen op als er een stroom troebel water uit een overstort zou komen, of als er vuilnis in het water wordt gegooid. Schoon water is dus een kerneigenschap van het toekomstbeeld. 

Schoon water alleen is niet genoeg, de deelnemers zagen ook graag meer water en minder tegels en asfalt in de toekomst. Dat kan helpen om de waarde van water als bron van verkoeling te vergroten. Daarbij is de toegang van iedereen tot water, zowel drinkwaterpunten als water voor recreatie belangrijk. Deze toegang brengt ook risico’s met zich mee over veiligheid. Wateren moeten wel veilig zijn voor de mensen in de stad, zeker ook de kleinere kinderen, en dus is aandacht nodig voor ruimtelijke inrichting. Hier tekent zich een toekomstbeeld af waarin iedereen zich betrokken voelt bij het water in de stad. 

Naast schoon en beschikbaar speelde het woord gezondheid een sleutelrol in de toekomst van water. Gezond water voor mensen, maar ook gezond als leefomgeving voor de natuur, en gezond voor dieren om van te drinken en in te leven. In de wetenschap sluit dit goed aan bij het OneHealth concept wat stelt dat deze componenten (omgevingsgezondheid, menselijke gezondheid en dierlijke gezondheid) niet los van elkaar kunnen worden gezien. Veel aanpak van problemen zal op allemaal zijn weerslag hebben, en alleen sturen op gezondheid voor mensen kan leiden tot neveneffecten die uiteindelijk juist negatief uitpakken. Ter illustratie, als we enkel de nadruk leggen op schoon drinkwater (voor de mens) zal de omgevingskwaliteit van water uiteindelijk zo slecht worden dat het oppervlaktewater negatieve gezondheidsimplicaties heeft voor mensen. Andersom gedacht is schoner oppervlaktewater goed voor de natuur, maar ook eenvoudiger op te werken tot schoon drinkwater, waarmee er een win-win situatie kan worden gemaakt.   

Dan de kernvraag, wat is er nodig om te komen tot een dergelijk toekomstbeeld. Snel kwam naar voren dat vervuilers steviger aangepakt worden, waarbij de kosten van vervuiling terecht komen bij de vervuiler en problemen bij de bron worden opgelost. Daarnaast wilde de deelnemers graag dat er meer gewerkt ging worden met positieve voorbeelden en pilots. Elke stad zou voorbeelden moeten laten zien van hoe het ook kan, om elkaar zo te inspireren en jaloers te maken. Dus vertrek vanuit het positieve, niet vanuit dat het slecht is.   

Over de bijeenkomst schreef Natuur & Milieu dit artikel bij hen op de website: https://natuurenmilieu.nl/publicatie/water-in-de-stad-beter-in-beeld/

Team Water op de Kaart